Steven Brittain
Χρόνος ανάγνωσης: 10 λεπτά
Σε πολλά μέρη του κόσμου, οι πρώτοι μήνες του έτους χαρακτηρίζονται από έναν «χειμερινό κύκλο» εορτασμών: τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και το εκρηκτικό γλέντι του Καρναβαλιού. Αν και συχνά υπερασπίζονται ως «χριστιανικές» παραδόσεις, μια κριτική ματιά στη Βίβλο και στα ιστορικά αρχεία αποκαλύπτει μια διαφορετική ιστορία. Πουθενά στη Βίβλο δεν διατάζει ο Θεός την τήρηση αυτών των γιορτών· αποτελούν προϊόντα συγκρητισμού — της ανάμειξης παγανιστικών τελετουργιών με χριστιανικές πεποιθήσεις. Αυτή η πρακτική συνεχίζεται με διάφορες μορφές μέχρι και σήμερα.
Χριστούγεννα και Πρωτοχρονιά
Η Καθολική Εγκυκλοπαίδεια (λήμμα: «Christmas») παραδέχεται ότι η ημερομηνία της 25ης Δεκεμβρίου επιλέχθηκε για να συμπίπτει με τα ρωμαϊκά Σατουρνάλια και τα γενέθλια του Θεού του Ήλιου (Sol Invictus). Αυτό παραβιάζει τον νόμο του Θεού, ο οποίος προειδοποιεί τους πιστούς να μην χρησιμοποιούν παγανιστικές μεθόδους για να λατρεύουν τον Αληθινό Θεό: «πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως παγιδευτείς και τους ακολουθήσεις, όταν εξολοθρευτούν από μπροστά σου και μήπως εξετάσεις για τους θεούς τους, λέγοντας: Πώς λάτρευαν αυτά τα έθνη τούς θεούς τους; Έτσι θα κάνω και εγώ. Δεν θα κάνεις έτσι στον Κύριο τον Θεό σου επειδή, κάθε βδέλυγμα που ο Κύριος μισεί, έκαναν εκείνοι στους θεούς τους επειδή, και τους γιους τους και τις θυγατέρες τους καίνε μέσα σε φωτιά στους θεούς τους» (Δευτερονόμιο 12:30-31, Η Αγία Γραφή σε Νεοελληνική Μεταφορά, Σπύρου Φίλου, ΦΙΛ).
Ακόμη και η Πρωτοχρονιά, η 1η Ιανουαρίου, είναι αφιερωμένη στον Ιανό, τον ρωμαϊκό θεό των πυλών με τα δύο πρόσωπα. Το Online Etymology Dictionary επιβεβαιώνει ότι ο «Ιανουάριος» πήρε το όνομά του από αυτή τη θεότητα. Ενώ το βιβλικό νέο έτος ξεκινά την άνοιξη (Έξοδος 12:2, Δευτερονόμιο 16:1), η σύγχρονη παράδοση ακολουθεί το ρωμαϊκό ημερολόγιο που τιμά ένα παγανιστικό είδωλο και προάγει μια κουλτούρα υπερβολής. Αυτός είναι ένας τρόπος ζωής που θα έπρεπε να έχουμε αφήσει στο παρελθόν όταν ήρθαμε στον Χριστό. Ο απόστολος Πέτρος μας είπε: «Έχετε ξοδέψει αρκετό χρόνο στο παρελθόν ζώντας όπως ήθελαν οι εθνικοί, μέσα δηλαδή σε κάθε λογής αισχρότητες, αμαρτωλές επιθυμίες, μεθύσια, κραιπάλες, οργιαστικά γλέντια και ασεβείς ειδωλολατρικές τελετές» (Α’ Πέτρου 4:3, Η Αγία Γραφή, Μετάφραση από τα Πρωτότυπα Κείμενα (1997), Ελληνική Βιβλική Εταιρία, ΜΠΚ).
Καρναβάλι: Το τελετουργικό της σάρκας
Το επίκεντρο αυτού του εποχιακού κύκλου είναι το Καρναβάλι, η κορύφωση μιας περιόδου που βασίζεται σε μη βιβλικά θεμέλια. Όπως τεκμηριώνεται στο Online Etymology Dictionary, το όνομα προέρχεται από το λατινικό carne vale, που σημαίνει «αποχαιρετισμός στο κρέας». Ιστορικά, είχε σχεδιαστεί ως μια τελική, εγκεκριμένη «κραιπάλη» της σαρκός πριν από τη νηστεία της Σαρακοστής — μια εξωβιβλική παράδοση που αντικαθιστά το βιβλικό κάλεσμα για ειλικρινή, καθημερινή μετάνοια με μια ανθρωποποίητη περίοδο τελετουργικού νομικισμού.
Ένα κεντρικό χαρακτηριστικό του Καρναβαλιού — από το Busójárás στην Ουγγαρία μέχρι τις μάσκες της Βενετίας — είναι η ιδέα της απόκρυψης της προσωπικής ταυτότητας. Ο ιστορικός Μιχαήλ Μπαχτίν, στο έργο Rabelais and His World, περιγράφει αυτή την «καρναβαλική» ατμόσφαιρα ως μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικοί κανόνες αναστέλλονται και οι άνθρωποι επιδίδονται σε «γροτέσκες», υπερβολικές και προκλητικές συμπεριφορές (Rabelais and His World, μετάφραση της Hélène Iswolsky, Indiana University Press, 1984). Αυτή η ανωνυμία επιτρέπει στους συμμετέχοντες να επιδίδονται σε «ταραχές και μέθη» χωρίς να ανησυχούν για τη δημόσια φήμη τους.
Από βιβλική σκοπιά, αυτή η λογική είναι βαθιά λανθασμένη. Η Βίβλος διδάσκει ότι η μετάνοια είναι μια καθημερινή θυσία και μεταμόρφωση της καρδιάς (βλ. Ιωήλ 2:13, Λουκάς 9:23), και όχι ένα προγραμματισμένο τελετουργικό που προηγείται μια εβδομάδα «εκτονώσεως της αμαρτίας». Ο απόστολος Παύλος κατατάσσει τα «γλέντια» (εννοώντας τα έξαλλα πάρτι στους δρόμους) ανάμεσα στα «έργα της σαρκός». Προειδοποιεί ρητά όσους πράττουν τέτοια πράγματα. Το Καρναβάλι είναι, εξ ορισμού, ένας εορτασμός αυτής ακριβώς της «σαρκός» που η Αγία Γραφή μας καλεί να σταυρώσουμε: «Είναι ολοφάνερο ποια είναι τα αμαρτωλά έργα: Είναι η μοιχεία, η πορνεία, η ηθική ακαθαρσία, η αισχρότητα, η ειδωλολατρία, η μαγεία, οι έχθρες, οι φιλονικίες, οι ζήλιες, οι θυμοί, οι διαπληκτισμοί, οι διχόνοιες, τα σχίσματα, οι φθόνοι, οι φόνοι, οι μέθες, οι ασωτίες και τα παρόμοια. Σας προειδοποιώ, όπως σας προειδοποίησα κι άλλοτε: όσοι κάνουν τέτοια πράγματα δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού» (Γαλάτας 5:19-21, ΜΠΚ).
Τοπικός Παγανισμός και Συμπαθητική Μαγεία
Σε ολόκληρη την Ευρώπη, αυτές οι εορταστικές πρακτικές διατηρούν φανερά αρχαίες τελετουργίες, τις οποίες η Αγία Γραφή κατατάσσει στις «συνήθειες των εθνών» (Ιερεμίας 10:2). Ο ανθρωπολόγος Σερ Τζέιμς Φρέιζερ εξηγεί στο έργο του The Golden Bough ότι αυτά τα έθιμα ήταν αρχικά μορφές «συμπαθητικής μαγείας», οι οποίες αποσκοπούσαν στη χειραγώγηση των καιρικών φαινομένων και στη διασφάλιση της γονιμότητας μέσω τελετουργιών (The Golden Bough: A Study in Comparative Religion, Macmillan & Co., 1890).
• Ελλάδα (Αποκριές): Κατά τη διάρκεια αυτών των εορτασμών, ο «Διονυσιακός Χορός των Τράγων» περιλαμβάνει άνδρες ντυμένους με δέρματα τράγων και βαριά κουδούνια. Αυτά αποτελούν άμεσους συνδέσμους με την αρχαία λατρεία του Διονύσου, του θεού του κρασιού και της μανίας — μια εικόνα που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον βιβλικό «καρπό του Πνεύματος». Όπως συνεχίζει να μας υπενθυμίζει ο απόστολος Παύλος, «Ο καρπός, όμως, του Πνεύματος είναι: Aγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, καλοσύνη, αγαθοσύνη, πίστη, πραότητα, εγκράτεια· ενάντια στους ανθρώπους αυτού τού είδους δεν υπάρχει νόμος» (Γαλάτας 5:22-23, ΦΙΛ).
• Βουλγαρία (Kukeri): Σύμφωνα με τα αρχεία της UNESCO για την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, οι Kukeri φορούν τεράστιες, τρομακτικές ξύλινες μάσκες για να «τρομάξουν» τα κακά πνεύματα. Αυτό βασίζεται στον ανιμισμό — την πεποίθηση ότι τα φυσικά αντικείμενα μπορούν να ελέγξουν τον κόσμο των πνευμάτων — γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τη βιβλική εντολή να εμπιστευόμαστε μόνο την προστασία του Θεού: «Θα λέω στον Κύριο: Εσύ είσαι καταφυγή μου και φρούριό μου: Θεός μου, σ’ Αυτόν θα ελπίζω» (Ψαλμοί 91:2, ΦΙΛ). Και πάλι: «Ευλογημένος o άνθρωπoς πoυ ελπίζει στoν Kύριo, και του οποίου o Κύριος είναι η ελπίδα» (Ιερεμίας 17:7, ΦΙΛ).
• Ανατολική Ευρώπη και Βαλτικές χώρες (Maslenitsa/Meteņi): Οι εορτές αυτές περιλαμβάνουν το κάψιμο ομοιωμάτων από άχυρο, όπως τη μορφή της Μοράνας (θεά του χειμώνα), καθώς και την κατανάλωση ηλιόμορφων τηγανιτών (blini), οι οποίες προορίζονταν να τιμήσουν αρχαίες ηλιακές θεότητες όπως τον Γιαρίλο. Όπως καταγράφει ο λαογράφος Αλεξάντρ Αφανάσιεφ στο έργο Slavic Poetic Views of Nature, αυτές οι τελετουργίες αποτελούν κατάλοιπα αρχαίων ηλιακών λατρειών, σχεδιασμένων για να «δελεάσουν» τον ήλιο να επιστρέψει. Ωστόσο, η Αγία Γραφή μας λέει στη Γένεση ότι ο Θεός και μόνο είναι Εκείνος που διατηρεί τις εποχές: «όσον καιρό η γη παραμένει, σπορά και θερισμός, και ψύχος και καύμα, και καλοκαίρι και χειμώνας, και ημέρα και νύχτα, δεν θα παύσουν να υπάρχουν» (Γένεσις 8:22, ΦΙΛ). Η προσπάθεια επηρεασμού της σοδειάς μέσω της φωτιάς και ομοιωμάτων αποτελεί μορφή ειδωλολατρίας.
• Σκανδιναβία (Fastelavn, Laskiainen και Fettisdagen): Στη Βόρεια Ευρώπη, η περίοδος πριν από τη Σαρακοστή, γνωστή ως Fastelavn, διατηρεί αρχαίες τελετουργίες τις οποίες οι ιστορικοί αναγνωρίζουν ως απομεινάρια δεισιδαιμονικής μαγείας. Παραδόσεις όπως το «χτύπημα της γάτας στο βαρέλι» και η χρήση κλαδιών σημύδας (fastelavnsris) ήταν αρχικά μορφές «συμπαθητικής μαγείας» προοριζόμενες να επηρεάσουν τη γονιμότητα της φύσης για τις καλλιέργειες και τα ζώα. Η σουηδική Fettisdagen («Λιπαρή Τρίτη») και η φινλανδική Laskiainen περιλαμβάνουν παρόμοιες τελετουργίες υπερβολής και συμβολικές πράξεις, πρακτικές που ριζώνουν στη «ματαιότητα» της πεποίθησης ότι οι ανθρώπινες ενέργειες μπορούν να επηρεάσουν τη φύση. Η Αγία Γραφή προειδοποιεί ενάντια σε τέτοιες κούφιες παραδόσεις: «Τα είδωλα που συμβουλεύεσθε δίνουν παραπλανητικές απαντήσεις και οι μάντεις βλέπουν ψεύτικα οράματα και εξαγγέλλουν όνειρα χωρίς νόημα, για να δώσουν αυτοί ανώφελη παρηγοριά. Οι πρόγονοί σας στρέφονταν σ’ αυτά, γι’ αυτό και περιφέρονταν και πλανιούνταν σαν πρόβατα εδώ κι εκεί, χωρίς βοσκό που να τους προστατεύει» (Ζαχαρίας 10:2, ΜΠΚ).
Μετατρέποντας αυτές τις ημέρες σε εγκεκριμένες περιόδους ασυδοσίας και «γροτέσκων» συμπεριφορών πριν από μια ανθρωποποίητη θρησκευτική νηστεία, η «καρναβαλική» ατμόσφαιρα χρησιμεύει μόνο στο να αποσπά την προσοχή από το βιβλικό κάλεσμα για συνεχή, καθημερινή νηφαλιότητα. Ο απόστολος Παύλος μας προειδοποιεί: «Η διαγωγή μας ας είναι κόσμια, τέτοια που ταιριάζει στο φως. Ας πάψουν τα φαγοπότια και τα μεθύσια, η ασύδοτη κι ακόλαστη ζωή, οι φιλονικίες κι οι φθόνοι» (Ρωμαίους 13:13, ΜΠΚ). Οι πιστοί καλούνται να «περπατούν στο φως» (Α’ Ιωάννου 1:7) και να έχουν «ξεσκεπασμένο πρόσωπο» (Β’ Κορινθίους 3:18).
Ο μύθος της Σαρακοστής: Τελετουργία έναντι Μετάνοιας
Το Καρναβάλι υπάρχει λόγω της Σαρακοστής, ωστόσο αυτή η νηστεία των 40 ημερών είναι ένα εξωβιβλικό σύστημα που προάγει τον νομικισμό. Ιστορικά αρχεία, όπως αυτά στην Καθολική Εγκυκλοπαίδεια (λήμμα: «Lent»), επιβεβαιώνουν ότι η Σαρακοστή δεν τυποποιήθηκε παρά μόνο μετά τη Σύνοδο της Νίκαιας (325 μ.Χ.).
Ενώ η Σαρακοστή επικεντρώνεται σε μια προσωρινή τελετουργία, η Αγία Γραφή καλεί σε μόνιμη πνευματική μεταμόρφωση. Όπως και το Καρναβάλι, η Σαρακοστή είναι μια ανθρώπινη παράδοση που επιχειρεί να αντικαταστήσει την αληθινή πνευματική ανανέωση με εξωτερικές, νομικιστικές επιδείξεις. Παρόλο που η Σαρακοστή παρουσιάζεται ως περίοδος πνευματικής πειθαρχίας, στερείται οποιασδήποτε θεμελίωσης στην Καινή Διαθήκη.
Ένα ημερολόγιο που επιτρέπει «γλέντια» (καρναβάλι) ακολουθούμενα από «τελετουργική νηστεία» (Σαρακοστή) δημιουργεί έναν κύκλο αμαρτίας και θρησκευτικής επιδείξεως, αντίθετο με την Αγία Γραφή, η οποία καλεί σε καθημερινή, συνεπή νηφαλιότητα. Όπως έγραψε ο απόστολος Παύλος: «Επειδή, φανερώθηκε η σωτήρια χάρη τού Θεού προς όλους τούς ανθρώπους, η οποία μάς διδάσκει να αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, και να ζήσουμε με σωφροσύνη και με δικαιοσύνη και με ευσέβεια στον παρόντα αιώνα» (Τίτον 2:11-12, ΦΙΛ).
Οι παγανιστικές ρίζες της νηστείας της Σαρακοστής
Η μετάβαση από την «καρναβαλική» κραιπάλη στη νηστεία των σαράντα ημερών είναι ένα σχήμα που συναντάται στον αρχαίο κόσμο πολύ πριν από τη γέννηση της Εκκλησίας. Ιστορικοί και θεολόγοι σημειώνουν ότι η περίοδος αποχής των σαράντα ημερών είναι ένα κατάλοιπο των βαβυλωνιακών και αιγυπτιακών τελετουργιών πένθους για τον Ταμμούζ (θεό της βλάστησης και της γονιμότητας) και τον Όσιρη.
Όπως τεκμηριώνεται από τον Αλέξανδρο Χίσλοπ στο The Two Babylons, οι σαράντα ημέρες της Σαρακοστής (Lent) δανείστηκαν από τους Βαβυλώνιους λάτρεις, οι οποίοι νήστευαν σε προετοιμασία για την ανοιξιάτικη γιορτή της Ιστάρ. Ομοίως, οι αρχαίοι Αιγύπτιοι τηρούσαν μια περίοδο σαράντα ημερών νηστείας και πειθαρχίας για να τιμήσουν την «Απώλεια του Όσιρη» και το πένθος της Ίσιδας. Αυτό το τελετουργικό πένθος για έναν θεό που πέθαινε και ανασταινόταν καταδικάστηκε ρητά από τον Δημιουργό ως «αποστροφή», όταν το εφάρμοζε ο λαός Του: «Τότε μ’ έφερε στην είσοδο της βορινής πύλης του ναού του Κυρίου, όπου κάθονταν γυναίκες και θρηνολογούσαν για το θάνατο του θεού Ταμμούζ» (Ιεζεκιήλ 8:14, ΜΠΚ).
Οι «παραδόσεις των ανθρώπων»
Παράλληλα με την απαγόρευση του Θεού να υιοθετούνται παγανιστικές τελετουργίες λατρείας, ο κύριος λόγος για τον οποίο αυτές οι γιορτές θεωρούνται αντιβιβλικές είναι η «σιωπή των Γραφών». Η Βίβλος παρέχει λεπτομερείς οδηγίες για τις ιερές ημέρες του Θεού (βλ. Λευιτικό 23), αλλά δεν αναφέρει τίποτα για τη γέννηση του Ιησού ή για οποιαδήποτε γιορτή πριν από τη Σαρακοστή.
Η ίδια η Σαρακοστή είναι μια παράδοση που δεν βασίζεται στην Αγία Γραφή, αλλά καθιερώθηκε από εκκλησιαστικές συνόδους αιώνες μετά τους Αποστόλους, αντικαθιστώντας την βιβλική έκκληση για ειλικρινή, καθημερινή μετάνοια με μια τεχνητή περίοδο τελετουργικού νομικισμού.
Όταν δημιουργούμε τις δικές μας θρησκευτικές γιορτές, κινδυνεύουμε να πέσουμε στην παγίδα για την οποία προειδοποίησε ο Ιησούς, καταδικάζοντας εκείνους που επινόησαν τους δικούς τους κανόνες: «με σέβονται δε μάταια, διδάσκοντας διδασκαλίες, εντολές ανθρώπων». Επειδή, ενώ αφήσατε την εντολή τού Θεού, κρατάτε την παράδοση των ανθρώπων, πλύσεις ξύλινων δοχείων και ποτηριών, και άλλα πολλά τέτοια παρόμοια κάνετε. Και τους έλεγε: Ωραία αθετείτε την εντολή τού Θεού, για να τηρείτε την παράδοσή σας» (Μάρκος 7:7-9, ΦΙΛ).
Αποφύγετε τέτοιες πρακτικές και επιδιώξτε τη δικαιοσύνη
Ιστορικά, πολιτιστικά και βιβλικά στοιχεία οδηγούν σε ένα σαφές συμπέρασμα: το Καρναβάλι και η Σαρακοστή δεν προέρχονται από τη Γραφή. Αντιθέτως, προσαρμόστηκαν από αρχαίες παγανιστικές πρακτικές, στις οποίες αποδόθηκε αργότερα ένα «χριστιανικό» περίβλημα. Το Καρναβάλι, η Σαρακοστή και άλλες συναφείς εορτές δεν είναι «αβλαβείς παραδόσεις». Προέκυψαν από μια περίοδο κατά την οποία μια ήδη συμβιβασμένη Εκκλησία του 4ου αιώνα υιοθέτησε παγανιστικά έθιμα με σκοπό την προσέλκυση οπαδών. Αυτή η ανάμειξη πεποιθήσεων, γνωστή ως συγκρητισμός, συνεχίζεται μέχρι σήμερα με διάφορες μορφές.
Είτε μέσω της «καρναβαλικής» ανωνυμίας της μάσκας, είτε μέσω πρακτικών «συμπαθητικής μαγείας» όπως τα σκανδιναβικά fastelavnsris που επιδιώκουν να επηρεάσουν ευνοϊκά τη γη, είτε μέσω της σαρανταήμερης περιόδου πένθους για τον Ταμμούζ, όλα αυτά βασίζονται στην ανθρώπινη παράδοση και όχι στον Λόγο του Θεού.
Για τους πιστούς που επιθυμούν να ακολουθούν πιστά τη Γραφή, δεν υπάρχει χώρος για εορτασμούς που προάγουν αμαρτωλές επιθυμίες, χρησιμοποιούν «μαγεία» για να επηρεάσουν τις εποχές ή τιμούν θεότητες όπως ο Ιανός και ο Διόνυσος. Η Γραφή δεν επιτρέπει παγανιστικές πρακτικές να αναδιαμορφώνονται για ιερή χρήση. Αντιθέτως, προειδοποιεί ξεκάθαρα ενάντια σε τέτοια εξαπάτηση: «Προσέχετε να μη σας εξαπατήσει κάποιος διαμέσου τής φιλοσοφίας και της μάταιης απάτης, σύμφωνα με την παράδοση των ανθρώπων, σύμφωνα με τα στοιχεία τού κόσμου, και όχι σύμφωνα με τον Χριστό» (Κολοσσαείς 2:8, ΦΙΛ).
Η εντολή του Θεού παραμένει σταθερή, όπως τη βρίσκουμε στις Γραφές: «Μπορεί να υπάρχουν στον ίδιο τόπο ο ναός του Θεού και ο ναός των ειδώλων; Εσείς είστε ναός του αληθινού Θεού», όπως ο ίδιος είπε: «Θα κατοικήσω ανάμεσά τους και θα πορεύομαι μαζί τους. Θα είμαι Θεός τους, κι αυτοί θα είναι λαός μου. Γι’ αυτό λέει ο Κύριος: Φύγετε μακριά απ’ αυτούς και ξεχωρίστε. Μην αγγίζετε ακάθαρτο πράγμα, κι εγώ θα σας δεχτώ» (Β’ Κορινθίους 6:16-17, ΜΠΚ).
Τελικά, η γνήσια μετάνοια και η αυτοπειθαρχία δεν παρουσιάζονται στη Γραφή ως εποχιακές πρακτικές, ούτε ως μια προσωρινή αντίδραση έπειτα από περιόδους ηθικής υπερβολής. Αντιθέτως, καλούνται να χαρακτηρίζουν την καθημερινή ζωή του αληθινού χριστιανού. Η προσκόλληση σε εορτές που έχουν τις ρίζες τους σε παγανιστικές τελετουργίες, όπως τα Σατουρνάλια, τα Λουπερκάλια ή το πένθος για τον Ταμμούζ, σημαίνει παραμονή δεσμευμένη στην ανθρώπινη παράδοση και όχι υπακοή στην αλήθεια του Λόγου του Θεού. Το κάλεσμα είναι να εγκαταλείψουμε αυτές τις παραδόσεις και να επιστρέψουμε πλήρως στον καθαρό Λόγο του Θεού, λατρεύοντάς Τον όπως μας πρόσταξε — «με πνεύμα και αλήθεια» (Ιωάννης 4:24).
Μεταφράστηκε από τα αγγλικά με τη χρήση του DeepL. Προετοιμάστηκε για μετάφραση από τον James Ginn. Διόρθωση και τελική επιμέλεια στα ελληνικά από τον Steven Brittain.