Άρθρα

5 Μεγάλα Εμπόδια στην Ευτυχία

8 Μαΐου 2025
Μπέκι Σουίτ
Χρόνος ανάγνωσης: 10 λεπτά

Το άρθρο αυτό δημοσιεύθηκε αρχικά στο περιοδικό Beyond Today Magazine: May-June 2025

Η επιδίωξη της ευτυχίας είναι φυσική επιθυμία του ανθρώπου, όμως λίγοι φαίνεται να τη βρίσκουν. Ακολουθούν πέντε κοινά εμπόδια στην ευτυχία, σύμφωνα με τη Βίβλο, με οδηγίες για το πώς μπορούμε να την κατακτήσουμε.

______________________________________________________________________

Ρωτήστε τους ανθρώπους τι θέλουν από τη ζωή και συχνά η απάντηση θα είναι κάτι σαν «να είμαστε ευτυχισμένοι». Ακολουθούμε τις παρορμήσεις, τις επιθυμίες, τα όνειρα και τα πάθη μας αναζητώντας αυτή την αόριστη χαρά. Παρ’ όλα αυτά, λίγοι τη βρίσκουν πραγματικά. Ακόμη και με μια επιτυχημένη καριέρα, άνετη ζωή και ενεργή κοινωνική ζωή, μια επίμονη αίσθηση δυσαρέσκειας παραμένει.

Μια δημοσκόπηση της Gallup το 2024 αποκάλυψε πόσο διαδεδομένη έχει γίνει η δυστυχία, αναφέροντας ότι λιγότεροι από τους μισούς Αμερικανούς (47%) δηλώνουν ότι είναι πολύ ικανοποιημένοι με τη ζωή τους. Φυσικά, ακόμη και χωρίς δημοσκοπήσεις, είναι εμφανές ότι πολλοί δεν είναι ευτυχισμένοι, ειδικά όταν βλέπουμε ειδήσεις ή μπαίνουμε στα κοινωνικά δίκτυα.

Ένας λόγος είναι ότι οι άνθρωποι συχνά έχουν παραμορφωμένη αντίληψη για το τι σημαίνει ευτυχία. Πολλοί τη βλέπουν απλώς ως συναισθηματική κατάσταση, αποτέλεσμα εξωτερικών επιτυχιών ή αποκτήσεων, ή ως αποτέλεσμα ενός «διασκεδαστικού» ή «ευχάριστου» γεγονότος. Η ευτυχία τότε φαίνεται κάτι που έρχεται και φεύγει, ανάλογα με το αν ικανοποιούνται οι επιθυμίες μας. Αυτή η σκέψη όμως επιδεινώνει το πρόβλημα, καθώς πιθανότατα δεν κάνουμε όσα πρέπει για να πετύχουμε πραγματική, διαρκή ευτυχία και ίσως κάνουμε πράγματα που την εμποδίζουν.

Λοιπόν, ποιος είναι ένας πιο ακριβής ορισμός της ευτυχίας; Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να την κατακτήσουμε; Ποια είναι κάποια κοινά εμπόδια στην ευτυχία; Η Βίβλος, που συχνά αναφέρεται ως «εγχειρίδιο οδηγιών για τη ζωή», δίνει εκτενείς απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. 

Εκατοντάδες χωρία της Βίβλου αναφέρονται στο θέμα αυτό. Οι λέξεις ευτυχία ή ευτυχισμένος δεν χρησιμοποιούνται πάντα· μπορεί να συναντήσουμε όρους όπως χαρά, χαρούμενοι, αγαλλίαση, ευφροσύνη ή ικανοποιημένοι. Ωστόσο, όλες αυτές οι έννοιες συνδέονται μεταξύ τους. Αν είμαστε χαρούμενοι ή γεμάτοι ευφροσύνη, είμαστε επίσης ευτυχισμένοι και ικανοποιημένοι.

Συνοψίζοντας τη βιβλική διδασκαλία, η ευτυχία είναι θέμα εσωτερικής ικανοποίησης και ειρήνης με τις συνθήκες της ζωής μας, τόσο στις καλές όσο και στις δύσκολες στιγμές. Δεν πρόκειται για προσωρινό συναίσθημα, ούτε εξαρτάται από το αν η ζωή «πηγαίνει καλά» για εμάς· είναι μάλλον ένας τρόπος σκέψης, πίστης και ζωής. Πρόκειται για το να εστιάζουμε σε ό,τι έχει αιώνια αξία και να μην καταναλωνόμαστε πλήρως από τις παρούσες επιθυμίες μας για αυτή τη ζωή. Περιλαμβάνει την ικανοποίηση ακόμη και μέσα στις δοκιμασίες, γιατί γνωρίζουμε ότι ο Θεός θα φέρει καλό μέσα από αυτές (Ρωμαίους 8:28) και ότι έχει σκοπό για ό,τι βιώνουμε (Ησαΐας 64:8· Φιλιππησίους 1:6). Μπορούμε να αγαλλιαζόμαστε γιατί γνωρίζουμε ότι οι δρόμοι του Θεού λειτουργούν και οι υποσχέσεις Του είναι βέβαιες, ό,τι κι αν συμβεί.

Η Αγία Γραφή αναπτύσσει εκτενώς πολλές παγίδες που μπορούν να μας εκτρέψουν στην αναζήτησή μας για την ευτυχία. Παρακάτω ακολουθούν πέντε τέτοια εμπόδια. Δεν πρόκειται για έναν εξαντλητικό κατάλογο, αλλά παρουσιάζει μερικούς από τους πιο συνηθισμένους κλέφτες της χαράς. Όταν κατανοήσουμε καλύτερα τι είναι εκείνο που μας κάνει δυστυχισμένους, θα μπορέσουμε να διακρίνουμε πιο καθαρά τα μονοπάτια που οδηγούν στην αληθινή ευτυχία.

1. Η συνεχής γκρίνια.

Στο Φιλιππησίους 2:14 λέει: «Όλα να τα κάνετε χωρίς γογγυσμούς και αμφισβητήσεις». Υπάρχουν πολλοί λόγοι για τους οποίους ο Θεός δεν θέλει να γκρινιάζουμε, αλλά τελικά είναι επειδή μας καταστρέφει. Η γκρίνια ποτέ δεν μας κάνει να νιώθουμε καλύτερα. Αντίθετα, αν είμαστε καταθλιμμένοι, μας κάνει πιο καταθλιμμένους. Αν είμαστε αναστατωμένοι, μας κάνει πιο αναστατωμένους. Αν νιώθουμε πεσμένοι, μας χαλάει ακόμα περισσότερο τη διάθεση. Και όσοι είναι δέκτες της γκρίνιας μας νιώθουν επίσης χειρότερα.

Η αλήθεια είναι ότι είναι αδύνατο να γκρινιάζουμε και ταυτόχρονα να αισθανόμαστε ικανοποιημένοι ή να έχουμε ειρήνη.  Όταν εστιάζουμε την προσοχή μας σε όσα δεν μας αρέσουν, στερούμε από τον εαυτό μας την ευκαιρία να βιώσουμε και να εκτιμήσουμε τις ευλογίες που μας έχει δώσει ο Θεός. Μπορεί μάλιστα να μην αναγνωρίζουμε καν όλα τα «καλά» που είναι μπροστά μας.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Θυμάμαι μία εκδρομή κάμπινγκ με αρκετές οικογένειες, όπου έβρεχε ολόκληρο το Σαββατοκύριακο. Τα κουνούπια είχαν βγει σε πλήρη δύναμη και είχαμε ξεχάσει να φέρουμε εντομοαπωθητικό. Τα αφρώδη υποστρώματα των υπνόσακών μας δεν ήταν αποτελεσματικά μαξιλάρια για το σκληρό, ανώμαλο έδαφος. Ωστόσο, η ομάδα μας είχε κάνει μια συμφωνία ότι δεν θα περάσουμε το Σαββατοκύριακο γκρινιάζοντας για τις προφανείς «δυσκολίες του κάμπινγκ». Αντ’ αυτού, αποφασίσαμε να επικεντρωθούμε στο γεγονός ότι ήμασταν όλοι ευγνώμονες που είχαμε αυτή την ευκαιρία να περάσουμε χρόνο μαζί. Αν γκρινιάζαμε συνεχώς, δεν θα σκεφτόμασταν τους ανθρώπους που ήταν μαζί μας και δεν θα ενισχύαμε ο ένας τον άλλον. Αυτή η εκδρομή κάμπινγκ έγινε πριν από πολλά χρόνια και σήμερα αποτελεί μια ευχάριστη ανάμνηση.

2. Η νοοτροπία του «πάντα θέλω περισσότερα».

Μπορούμε να πέσουμε στην παγίδα της ψευδαίσθησης ότι για να είμαστε ευτυχισμένοι χρειαζόμαστε περισσότερα «πράγματα». Πολλές φορές αυτή η νοοτροπία εκδηλώνεται ως οικονομική απληστία, για την οποία προειδοποιεί η Βίβλος. Στο Εβραίους 13:5 λέει: «Μην είστε φιλάργυροι· αρκεστείτε σε όσα έχετε». Ο Εκκλησιαστής 5:10 προσθέτει: «Αυτός που αγαπάει το ασήμι, δεν θα χορτάσει από ασήμι· ούτε από εισοδήματα αυτός που αγαπάει την αφθονία». Η εμμονή με τη συσσώρευση υλικών αγαθών μπορεί να μας κάνει ανήσυχους και δυσαρεστημένους. Μόλις αποκτήσουμε κάτι καινούργιο, μεγαλύτερο ή καλύτερο, συχνά βλέπουμε κάτι άλλο που θέλουμε.

Όπως και με τη γκρίνια, μπορούμε να γίνουμε τόσο προσκολλημένοι στο να θέλουμε κάτι άλλο, που δεν απολαμβάνουμε πλέον αυτό που ήδη έχουμε. Γνωρίζω ανθρώπους που πέρασαν μεγάλο μέρος της ζωής τους δουλεύοντας πολλές υπερωρίες για να μπορούν να αγοράσουν «περισσότερα πράγματα» και, εκ των υστέρων, το μετάνιωσαν, καθώς οι σχέσεις τους με τα μέλη της οικογένειας και τους φίλους τους δεν ήταν τόσο υγιείς όσο θα μπορούσαν να είναι (επειδή δεν είχαν αφιερώσει χρόνο για να τις καλλιεργήσουν). Ωστόσο, είναι οι σχέσεις μας με τους άλλους, ξεκινώντας από τη σχέση μας με τον Θεό, που δίνουν πραγματικό νόημα και πληρότητα στη ζωή μας.

Ένα γνωστό εδάφιο της Βίβλου λέει: «Και βέβαια, η ευσέβεια είναι μεγάλος πλούτος, μόνο όμως για όποιον ικανοποιείται με όσα έχει» (Α’ Τιμόθεον 6:6, Η Αγία Γραφή, Μετάφραση από τα Πρωτότυπα Κείμενα (1997), Ελληνική Βιβλική Εταιρία, ΜΠΚ). Το να είμαστε ικανοποιημένοι μας απελευθερώνει από τις πιέσεις και το άγχος που επιβάλλουμε στον εαυτό μας για να αποκτήσουμε περισσότερα υλικά αγαθά. Αν και δεν είναι κακό να εργαζόμαστε σκληρά για κάποια μη απαραίτητα επιπλέον αγαθά, αν η αναζήτηση των υλικών αγαθών μας κάνει να παραμελούμε τις ζωτικές σχέσεις μας, θα ζήσουμε μια ανεκπλήρωτη ζωή.

3. Συγκρίνουμε τον εαυτό μας με τους άλλους.

Όλοι μας έχουμε πέσει κάποια στιγμή στην παγίδα της σύγκρισης. Οι συνάδελφοί μας ή οι γείτονές μας μπορεί να μας μιλήσουν για την κατασκευή της πισίνας τους, τη νέα τους συνδρομή σε κάποιο κλαμπ ή τις ακαδημαϊκές επιτυχίες των παιδιών τους, και μπορεί να νιώσουμε ότι κάτι μας λείπει επειδή δεν έχουμε αυτά τα πράγματα. Ή μπορεί να μπαίνουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να βλέπουμε αναρτήσεις για τη φαινομενικά ειδυλλιακή ζωή και τα εντυπωσιακά επιτεύγματα άλλων ανθρώπων. Ξεχνάμε ότι οι πληροφορίες που μας παρουσιάζονται δεν είναι πάντα η πλήρης εικόνα. Απλώς ξέρουμε ότι νιώθουμε λυπημένοι ή απογοητευμένοι επειδή η δική μας ζωή φαίνεται να υστερεί σε σύγκριση με τις άλλες.

Η Βίβλος μας προειδοποιεί να μην συγκρίνουμε τους εαυτούς μας με άλλους: «Επειδή, δεν τολμούμε να συναριθμήσουμε και να συγκρίνουμε τον εαυτό μας προς μερικούς, που συνιστούν τον εαυτό τους· αλλά, αυτοί, μετρώντας τον εαυτό τους με τον εαυτό τους, και συγκρίνοντας τον εαυτό τους με τον εαυτό τους, ανοηταίνουν» (Β’ Κορινθίους 10:12).

Όταν συγκρίνουμε την καριέρα, τα οικονομικά, την οικογένεια ή τα επιτεύγματά μας με αυτά των άλλων, σχεδόν πάντα θα συναντήσουμε άλλους που μας ξεπερνούν, κάτι που μπορεί να μας κάνει να νιώθουμε δυσαρεστημένοι με τη ζωή μας. Είναι μια μορφή ανταγωνισμού που δεν οδηγεί ποτέ στην ευτυχία. Αντί να συγκρίνουμε τον εαυτό μας με άλλους, καλύτερο είναι να ανταγωνιζόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό. Προσπαθήστε κάθε μέρα να γίνετε μια καλύτερη έκδοση του εαυτού σας. Το να βλέπετε την προσωπική σας ανάπτυξη μπορεί να σας προσφέρει ένα αίσθημα ικανοποίησης.

4. Εγωκεντρισμός

Η φυσική ανθρώπινη τάση είναι να είμαστε εγωκεντρικοί. Συνήθως επικεντρωνόμαστε στα δικά μας συναισθήματα, στις απόψεις μας και σε ό,τι θέλουμε. Αλλά ενώ αυτό μπορεί να είναι ένας φυσικός τρόπος σκέψης, ο εγωκεντρισμός μας κάνει μόνο δυσαρεστημένους. Κανείς από εμάς δεν παίρνει πάντα αυτό που επιθυμεί. Οι άλλοι άνθρωποι δεν κάνουν πάντα αυτό που θέλουμε. Και όταν συμβαίνει αυτό, αν έχουμε μια νοοτροπία «εγώ πρώτα», θα είμαστε δυστυχισμένοι επειδή οι επιθυμίες μας δεν εκπληρώνονται. Το κλειδί για να νιώθουμε ειρήνη είναι να μην περιμένουμε ή να επιμένουμε ότι τα πράγματα πρέπει πάντα να γίνονται «όπως τα θέλουμε».

Ένας άλλος λόγος για τον οποίο η εγωκεντρικότητα είναι προβληματική είναι επειδή δεν δείχνει αγάπη προς τους άλλους. Στο Φιλιππησίους 2:3-4 διδασκόμαστε: «μη κάνοντας τίποτε από αντιζηλία ή κενοδοξία, αλλά με ταπεινοφροσύνη, θεωρώντας ο ένας τον άλλον ότι υπερέχει από τον εαυτό του. Κάθε ένας να μη αποβλέπετε στα δικά του, αλλά κάθε ένας ας αποβλέπει και σ’ εκείνα που είναι των άλλων». Όταν απομακρύνουμε την προσοχή μας από τον εαυτό μας, οι άνθρωποι με τους οποίους αλληλεπιδρούμε θα είναι πιο ευτυχισμένοι, και το ίδιο θα είμαστε και εμείς.

Μπορώ να σκεφτώ μια φορά που ένιωσα αδικημένη από μία συνάδελφο και δεν είχα λάβει υπόψη καμία άλλη άποψη εκτός από τη δική μου. Είχα εμμονή με αυτό που είχε συμβεί και άφησα τον συναισθηματικό μου πόνο να κυριεύσει τη σκέψη μου. Το μόνο που κατάφερα ήταν να γίνω δυστυχισμένη. Μόνο όταν προσπάθησα να κατανοήσω καλύτερα την οπτική γωνία της άλλης, αναγνωρίζοντας ότι αντιμετώπιζε τις δικές της προκλήσεις, η δυστυχία μου άρχισε να υποχωρεί. Αντί να είμαι απορροφημένη από τον δικό μου πόνο, άρχισα να την ενθαρρύνω, κάτι που βελτίωσε τη συμπεριφορά της – και εγώ ήμουν πιο ευτυχισμένη.

Αν και χρειάζεται να φροντίζουμε τον εαυτό μας, αυτό δεν πρέπει να αποτελεί τον κύριο στόχο μας. Ένα γνωστό εδάφιο σχετικά με αυτό είναι το Πράξεις 20:35: «Μακάριο είναι το να δίνει κάποιος μάλλον, παρά να παίρνει». Είτε προσφέρουμε ένα δώρο, τον χρόνο μας, την προσοχή μας ή την κατανόησή μας, είναι απίστευτα ικανοποιητικό να δίνουμε στους άλλους — ακόμη κι αν αυτό σημαίνει να κάνουμε προσωπικές θυσίες ή να αφήνουμε προσωρινά τις δικές μας επιθυμίες στην άκρη.

5. Βραχυπρόθεσμη σκέψη

Μια ακόμη ανθρώπινη τάση είναι να απορροφόμαστε τόσο πολύ από τις προκλήσεις και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε αυτή τη στιγμή, που δεν μπορούμε να δούμε πέρα από αυτές. Μπορεί να μην είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε τη «θετική πλευρά» ή το πώς τα πράγματα μπορεί τελικά να βελτιωθούν, όταν βρισκόμαστε στη δίνη μιας σκληρής δοκιμασίας ή αντιμετωπίζουμε ένα τεράστιο εμπόδιο ή ένα τεστ. Το μόνο που ξέρουμε είναι ότι αγωνιζόμαστε, φοβόμαστε ή νιώθουμε εξαντλημένοι. Δεν χρειάζεται να προσποιούμαστε ότι ο πόνος και οι απογοητεύσεις δεν είναι πραγματικοί. Αλλά ούτε πρέπει να μένουμε κολλημένοι σε αυτόν τον τύπο βραχυπρόθεσμης σκέψης.

Αν οι «αρνητικές πραγματικότητες» του παρόντος είναι το μόνο που επιτρέπουμε να κυριαρχεί στο μυαλό μας, δεν θα βιώσουμε ποτέ χαρά ή ειρήνη. Το μόνο που θα καταφέρουμε είναι να γίνουμε πολύ καταθλιπτικοί ή πικραμένοι. Στην Κολοσσαείς 3:2 λέει: «Nα φρονείτε τα άνω, όχι αυτά που είναι επάνω στη γη». Πρέπει να έχουμε πάντα στο μυαλό μας τα μακροπρόθεσμα σχέδια του Θεού για την ανθρωπότητα και αυτό που επιτελεί μέσα μας — ιδιαίτερα όταν πονάμε.

Το να βιώνουμε δοκιμασίες και δυσκολίες είναι ένας τρόπος με τον οποίο μπορούμε να αναπτύσσουμε θεοσεβείς αρετές, όπως η επιμονή, η υπομονή και η ελπίδα (βλ. Ιακώβου 1:3-4 και Ρωμαίους 5:4). Μαθαίνουμε επίσης μαθήματα, αποκτούμε πολύτιμες γνώσεις και, με την ελπίδα, πλησιάζουμε περισσότερο τον Θεό. Στη Β’ Κορινθίους 4:17 (ΜΠΚ) μας λέγεται: «Γιατί ό,τι προσωρινά ασκεί μια ελαφριά πίεση πάνω μας, μας προετοιμάζει για ολοένα και μεγαλύτερο πλούτο αιώνιας δόξας». Το να αναγνωρίζουμε το καλό που μπορεί να προκύψει από τις περιστάσεις μας, ακόμη και όταν αυτό που υπομένουμε είναι πραγματικά δύσκολο, μπορεί να μας βοηθήσει να καλλιεργήσουμε μια χαρούμενη νοοτροπία.

Τελικές σκέψεις: Πώς να πετύχουμε την αληθινή ευτυχία

Η επίτευξη της αληθινής ευτυχίας είναι θέμα αποφυγής των παγίδων που αναφέρθηκαν εδώ και, στη συνέχεια, προσπάθειας να κατανοήσουμε και να υπακούσουμε στις οδηγίες του Θεού για το πώς να ζούμε, όπως περιγράφονται στη Βίβλο. Η Αγία Γραφή μας διαβεβαιώνει ότι θα είμαστε ευτυχισμένοι όταν ακολουθούμε τους νόμους του Θεού (Παροιμίες 29:18, ΜΠΚ), όταν χαιρόμαστε με τις οδηγίες του Θεού και τις μελετάμε μέρα και νύχτα (Ψαλμοί 1:1-2) και όταν τηρούμε τις εντολές του Θεού και Τον αναζητούμε με όλη μας την καρδιά (Ψαλμοί 119:2).

Οι εντολές του Θεού μας δείχνουν πώς να Τον αγαπάμε και πώς να αγαπάμε τους συνανθρώπους μας, ενώ τονίζουν ότι δεν πρέπει να κάνουμε την ευχαρίστηση του εαυτού μας την πρώτη μας προτεραιότητα. Η υπακοή είναι ο δρόμος προς μια πραγματικά ικανοποιητική και ουσιαστική ζωή. Καθώς προσπαθούμε να εφαρμόζουμε τις διδασκαλίες του Θεού, θα διαπιστώνουμε ότι ο τρόπος ζωής που Εκείνος διδάσκει οδηγεί σε θετικά αποτελέσματα, τα οποία ενισχύουν την εμπιστοσύνη μας σε Αυτόν. Η εμπιστοσύνη στον Θεό φέρνει ειρήνη. Στις Παροιμίες 16:20 αναφέρεται: «όποιος στον Κύριο ελπίζει [δηλαδή Τον εμπιστεύεται] θα ’ναι ευτυχισμένος». Καθώς μαθαίνουμε να εμπιστευόμαστε περισσότερο τον Θεό, θα στρεφόμαστε όλο και περισσότερο σε Αυτόν για καθοδήγηση και ασφάλεια, γεγονός που ενισχύει ακόμη περισσότερο την αίσθηση της ειρήνης μας.

Επιπλέον, καθώς βλέπουμε το χέρι του Θεού να ενεργεί στη ζωή μας, θα συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε πολλά για τα οποία πρέπει να είμαστε ευγνώμονες. Θα μπορούμε να διακρίνουμε όλα όσα είναι «σωστά» στη ζωή μας και να θέτουμε τα προβλήματά μας στη σωστή προοπτική, κατανοώντας το τελικό καλό που μπορεί να προκύψει από τις παρούσες περιστάσεις. Αυτό καλλιεργεί ένα πνεύμα ικανοποίησης.

Υπήρξαν δύσκολες περίοδοι στη ζωή μου, όταν τα πράγματα σίγουρα δεν «πήγαιναν όπως τα ήθελα», αλλά εξακολουθούσα να νιώθω ικανοποιημένη. Ήξερα ότι ο Θεός με φρόντιζε και διαπίστωνα προσωπικά πώς οι βιβλικές αρχές με βοηθούσαν να ξεπεράσω τις δυσκολίες μου. Αυτό με έκανε ευγνώμονα και γέμιζε τις σκέψεις μου. Αυτός είναι ο τύπος ευτυχίας που δεν εξαφανίζεται ακόμη και όταν η «τρέχουσα πραγματικότητα» είναι ανησυχητική ή θλιβερή.

Σίγουρα δεν υπάρχει τίποτα κακό στο να απολαμβάνουμε «προσωρινές απολαύσεις». Όλοι μπορούμε, κατά καιρούς, να ωφεληθούμε από μια τέτοια συναισθηματική ώθηση. Παρ’ όλα αυτά, πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι η πραγματική και διαρκής ευτυχία προέρχεται από το να μαθαίνουμε να ζούμε σύμφωνα με τον τρόπο ζωής που διδάσκει ο Θεός, να πλησιάζουμε κοντά Του και να κάνουμε τους τελικούς Του στόχους για εμάς την ελπίδα μας.

Οι γραφές που αναφέρονται προέρχονται από την [Αγία Γραφή σε Νεοελληνική Μεταφορά, Σπύρου Φίλου], εκτός εάν σημειώνεται διαφορετικά.

Μεταφράστηκε από τα αγγλικά με τη χρήση του DeepL. Τα έγγραφα προετοιμάστηκαν για μετάφραση από τον Bill Turnblad. Έλεγχος των βιβλικών κειμένων από τον Steven Brittain. Διόρθωση και τελική επιμέλεια στο Steven Brittain.

Μπορείτε να απαντήσετε τώρα. Γράψτε μας στη διεύθυνση info@ucgeurope.org για να μάθετε περισσότερα.